AK Parti Kayseri Milletvekili Murat Cahid Cıngı, Türkiye’nin ilk uçak fabrikalarından biri olan TOMTAŞ’ın neden Kayseri’de kurulduğunu anlattı. Sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda fabrikanın kuruluş sürecine ve şehrin havacılık tarihindeki önemine dikkat çeken Cıngı, Kayseri’nin stratejik konumundan teknik personel yetiştirilmesine kadar birçok önemli ayrıntıyı paylaştı.
AK Parti Kayseri Milletvekili Murat Cahid Cıngı, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, 1920’li yıllarda Türkiye’nin uçak fabrikası kurmak için neden Kayseri’yi tercih ettiğine ilişkin bilgiler verdi. TOMTAŞ’ın kuruluşunun yalnızca bir sanayi yatırımı olmadığını vurgulayan Cıngı, fabrikanın Türkiye’nin havacılık alanındaki gelişimine ve Kayseri’nin sanayileşmesine sağladığı katkıları anlattı.
UÇAK FABRİKASI İÇİN NEDEN KAYSERİ SEÇİLDİ?
Milletvekili Cıngı’nın paylaşımına göre, Türkiye 1925 yılında uçak fabrikası kurmaya karar verdiğinde İstanbul, İzmir ve Eskişehir gibi şehirlerin çeşitli avantajları bulunuyordu. İstanbul liman imkânlarıyla, İzmir dış dünyayla bağlantılarıyla, Eskişehir ise askerî havacılık alanındaki tecrübesiyle öne çıkıyordu. Ancak fabrikanın kurulacağı şehir olarak Kayseri tercih edildi.
Bu kararın arkasında Kayseri’nin coğrafi ve stratejik konumu yer aldı. Millî Mücadele’nin üzerinden henüz birkaç yıl geçmiş olması ve Batı Anadolu’daki stratejik tesislerin savaş dönemlerinde kolaylıkla tehdit altında kalabilmesi, iç bölgelerin önemini artırdı.
Anadolu’nun merkezinde bulunan ve kıyılardan uzak konumuyla dikkat çeken Kayseri, askerî sevkiyat ve lojistik açısından önemli bir şehir olarak değerlendirildi. Ayrıca kentte geçmişten gelen askerî güherçile ve barut üretimi tecrübesinin bulunması da tercih nedenleri arasında yer aldı.
TOMTAŞ İÇİN AYRILAN BÜTÇE DİKKAT ÇEKTİ
Cıngı, fabrikanın kuruluşu için ayrılan kaynağın büyüklüğüne de dikkat çekti. TOMTAŞ’ın kuruluş sermayesinin 3 milyon 360 bin lira olduğunu belirten Cıngı, 1925 yılında devletin toplam bütçe gelirinin yaklaşık 170,4 milyon lira olduğunu hatırlattı.
Buna göre Kayseri’de kurulacak uçak fabrikasına ayrılan sermaye, devletin yıllık bütçe gelirlerinin yaklaşık yüzde 2’sine karşılık geliyordu.
Dönemin bazı bakanlık bütçelerini aşan bu yatırım, Türkiye’nin havacılık sanayisine ve Kayseri’de kurulacak fabrikaya verdiği stratejik önemi ortaya koyuyordu.
FABRİKANIN MAKİNELERİ DEVE VE KAĞNILARLA TAŞINDI
Kayseri’nin uçak fabrikası için tercih edilmesine rağmen şehirde böyle büyük bir sanayi yatırımını karşılayacak altyapı henüz tam anlamıyla hazır değildi. Özellikle demiryolunun fabrikaya kadar ulaşmaması, makinelerin taşınmasında önemli zorluklara neden oldu.
Almanya’dan getirilen makineler ilk olarak Hamburg’dan gemilerle İskenderun’a ulaştırıldı. Buradan trenlerle Ulukışla’ya taşınan makinelerin Kayseri’ye uzanan son yolculuğunda ise atlar, katırlar, develer, kağnılar ve arabalar kullanıldı.
Cıngı, bir uçak fabrikasının makinelerinin Anadolu’daki son yolculuğunu deve ve kağnılarla tamamlamasının, erken Cumhuriyet dönemindeki sanayileşme kararlılığını ortaya koyduğunu belirtti.
Fabrikanın kurulması için uygun şartların oluşmasının beklenmediğini, gerekli şartların doğrudan oluşturulduğunu ifade etti.
TOMTAŞ 6 EKİM 1926'DA AÇILDI
Kayseri’de kurulan TOMTAŞ, 6 Ekim 1926 tarihinde açıldı. Fabrikanın açıldığı dönemde Refik Koraltan şirketin idare meclisinin başında bulunurken, Millî Savunma Bakanı Recep Peker de açılış töreninde yer aldı.
Türk havacılık tarihinin önemli isimlerinden Vecihi Hürkuş da kısa süre sonra Junkers A-20 uçaklarının tecrübe uçuşlarıyla Kayseri’nin havacılık tarihinde önemli bir yer edindi.
Fabrikanın faaliyete geçmesiyle birlikte Kayseri, Türkiye’nin havacılık sanayisinde öne çıkan merkezlerinden biri hâline geldi.
18 TÜRK TEKNİSYEN ALMANYA'YA GÖNDERİLDİ
TOMTAŞ’ın Kayseri’ye kazandırdıkları yalnızca uçak üretimi ve fabrika binalarıyla sınırlı kalmadı. Fabrikanın kuruluş sürecinde mesleki ve teknik eğitime de büyük önem verildi.
Bu kapsamda ilk etapta 18 Türk teknisyen, Almanya’daki Junkers tesislerine gönderildi. Aralarında Suphi Çidam, Haldun Rızatepe ve Kamil Şeref Endik’in de bulunduğu gençler, burada uçak imalatı, montajı ve bakım teknikleri üzerine eğitim aldı.
Eğitimlerini tamamladıktan sonra Türkiye’ye dönen teknisyenler, ülkede havacılık alanında nitelikli işgücünün yetişmesine katkı sağladı.
Cıngı, bu süreçte Türkiye’nin yalnızca makine satın almakla kalmadığını, makineleri kullanabilecek, tamir edebilecek ve zamanla üretim yapabilecek insan kaynağını da yetiştirmeye başladığını vurguladı.
KAYSERİ'DE 4 ÜLKENİN HAVACILIK TEKNOLOJİSİ BULUŞTU
Kayseri’de kurulan uçak fabrikası, ilerleyen yıllarda farklı ülkelerin havacılık teknolojilerinin uygulandığı önemli bir üretim merkezi hâline geldi.
Junkers A-20 ve F-13 uçaklarıyla başlayan üretim ve montaj tecrübesi, sonraki dönemlerde farklı uçak modelleriyle devam etti.
Fabrikada Amerikan Curtiss Hawk ve Fledgling, Alman Gotha Go 145A, Polonya PZL-24A ve PZL-24C ile İngiliz Miles Magister uçakları üzerinde üretim ve montaj çalışmaları gerçekleştirildi.
Böylece Kayseri, Almanya, Amerika Birleşik Devletleri, Polonya ve İngiltere olmak üzere dört farklı ülkenin havacılık teknolojisinin uygulandığı bir merkez olarak öne çıktı.
1939'DAN SONRA FABRİKANIN GÖREVİ DEĞİŞTİ
Kayseri’deki uçak fabrikasının faaliyetlerinde 1939 yılından itibaren önemli bir değişim yaşandı. Fabrikanın çalışmaları ağırlıklı olarak uçakların bakım, onarım ve revizyon işlemlerine yöneldi.
Bu dönüşüm, Kayseri’nin askerî havacılık alanındaki rolünün farklı bir boyutta devam etmesini sağladı.
Fabrikada motor, kaporta, tesviye, montaj, bakım ve revizyon alanlarında yetişen teknik personel, ilerleyen yıllarda Kayseri sanayisinin ihtiyaç duyduğu nitelikli işgücünün ilk kuşakları arasında yer aldı.
Böylece TOMTAŞ bünyesinde edinilen teknik bilgi ve deneyim, yalnızca havacılık faaliyetleriyle sınırlı kalmayarak şehrin sanayileşme sürecine de katkı sundu.
100 YILLIK HAVACILIK MİRASI BUGÜN DE DEVAM EDİYOR
Milletvekili Murat Cahid Cıngı, paylaşımının sonunda Kayseri’de yaklaşık 100 yıl önce başlayan havacılık faaliyetlerinin günümüzde de devam ettiğine dikkat çekti.
Tarihî tesisin kurumsal devamı niteliğindeki 2’nci Hava Bakım Fabrika Müdürlüğü, Millî Savunma Bakanlığı bünyesinde faaliyetlerini sürdürüyor.
Kuruluşunun 100’üncü yılında bakım, modernizasyon, motor revizyonu, imalat ve Ar-Ge çalışmalarına devam eden tesis, Kayseri’nin askerî havacılık alanındaki birikimini günümüze taşıyor.
Cıngı’nın paylaşımı, 1925 yılında alınan stratejik bir kararla başlayan ve 6 Ekim 1926’da TOMTAŞ’ın açılmasıyla somutlaşan havacılık serüveninin, Kayseri’nin sanayi tarihinde önemli bir yer tuttuğunu bir kez daha gündeme getirdi.
