Kayseri’de bazı mahalleler fiziksel olarak varlığını sürdürse de yıllar içinde onları mahalle yapan komşuluk ilişkileri, esnaf kültürü ve gündelik yaşam değişiyor. Tavukçu’dan Sahabiye’ye, Küçükali’den Fevzi Çakmak’a uzanan akademik araştırmalar, kentsel dönüşümün yalnızca binaları değil, kent kimliğini ve mahalle kültürünü de etkilediğini ortaya koyuyor.
Kayseri yalnızca haritadaki sokaklara, binalara ve mahalle sınırlarına bakarak anlaşılmıyor. Bir mahallenin adı haritada yaşamaya devam ederken onu yaşatan komşuluk ilişkileri, esnaf kültürü ve gündelik hayat zamanla değişebiliyor. Bazı yerlerde eski yapılar yenilenirken mahalle kimliği zayıflıyor, bazı bölgelerde ise dönüşümün mevcut sakinler üzerindeki etkileri tartışma konusu oluyor.
Kayseri’de farklı mahalleler üzerine yapılan akademik araştırmalar, bu değişimin yalnızca eski binaların yıkılıp yenilerinin yapılmasından ibaret olmadığını gösteriyor. Tavukçu, Sahabiye, Küçükali ve Fevzi Çakmak mahalleleri üzerinden yürütülen çalışmalar, kentsel dönüşümün sosyal yaşamdan kent hafızasına kadar uzanan etkilerine dikkat çekiyor.
Tavukçu Mahallesi’nde Kimlik Kaybı Dikkat Çekti
Kayseri’de mahalle kültürünün dönüşümünü ortaya koyan örneklerden biri Tavukçu Mahallesi oldu. Mahalledeki fiziksel, toplumsal ve kültürel değişimi inceleyen araştırmada mimar, sanat tarihçisi ve restoratör dört uzman ile bölgede uzun süredir faaliyet gösteren beş esnafla görüşmeler yapıldı.
Araştırmanın sonuçlarına göre Tavukçu Mahallesi, dönüşüm sürecinde kentsel kimliğini kaybetti. Çalışmada uygulanan dönüşüm yöntemleri de başarısız olarak değerlendirildi. Araştırmacılar, tarihî alanların yalnızca binalar üzerinden ele alınmaması, çevresiyle birlikte değerlendirilmesi ve mahalle sakinlerinin beklentilerinin dikkate alınması gerektiğini vurguladı.
Sahabiye’de Dönüşümün Sosyal Etkileri
Sahabiye Mahallesi üzerine yapılan başka bir araştırmada ise kentsel dönüşümün mevcut sakinler üzerindeki olası etkileri ele alındı. Mahalle sakinleri ve proje uygulayıcılarıyla yapılan görüşmelerde, soylulaştırma ve yerinden edilme riski öne çıkan konular arasında yer aldı.
Bir bölgenin yenilenmesi ve gayrimenkul değerlerinin yükselmesi, mahalle hayatının mutlaka güçlendiği anlamına gelmiyor. Eski sakinlerin artan maliyetler karşısında mahallelerinde kalıp kalamayacağı da dönüşümün sonuçlarını değerlendirirken önem taşıyor
Kayseri’nin Hafızası da Dönüşümden Etkileniyor
Kayseri’nin farklı dönemlerde hazırlanan imar planlarını inceleyen akademik bir tez, kentsel yenilemenin ağırlık kazanması ve korumanın çoğunlukla tekil yapılar üzerinden ele alınmasının kent hafızasında kesintilere yol açtığını belirtiyor. Çalışmada 1933 Çaylak, 1945 Oelsner–Aru, 1975 Taşçı, 1986 Berksan ve 2006 Doğukan planları değerlendiriliyor.
Bu tespit, tarihî yapıların korunmasının tek başına yeterli olmadığını gösteriyor. Sokak düzeni, yapıların çevreleriyle ilişkisi ve geçmişten gelen kullanım biçimleri de kent kimliğinin parçaları arasında bulunuyor.
Kayseri’deki 87 mahalleyi coğrafi bilgi sistemleri ve mekânsal yoğunluk analiziyle inceleyen, Paköz, Yaratgan ve Şahin’in 2022 yılında Land Use Policy dergisinde yayımlanan araştırması da kentsel canlılığa farklı bir açıdan yaklaşıyor. Jane Jacobs’ın yaşanabilir kent yaklaşımından yararlanan çalışma, haritalarda ölçülen canlılık düzeyiyle sahada gözlemlenen yaşamın her zaman örtüşmediğini ortaya koyuyor.
Küçükali ve Fevzi Çakmak Örnekleri Ne Anlatıyor?
Melikgazi ilçesindeki Küçükali Mahallesi üzerine 2020 yılında yayımlanan araştırma, kentsel dönüşüm sırasında ortaya çıkan inşaat atıklarını ve bunların yönetim maliyetlerini ele alıyor. Çalışma doğrudan nüfus azalmasını veya sosyal ilişkilerdeki kaybı ölçmese de dönüşümün ekonomik ve çevresel boyutunu ortaya koyuyor.
Fevzi Çakmak Mahallesi üzerine yapılan araştırma ise eski haritalar, imar planları, belediye arşivleri ve sözlü tarih üzerinden mahallenin gelişimini inceliyor. Mahallenin 1960’larda inşa edilmeye başlandığı belirtilirken planlı yerleşim alanlarının da zaman içinde değişime uğradığına dikkat çekiliyor.
Kayseri’nin modernleşme sürecini ele alan başka bir akademik çalışma da 1926’da kurulan Tayyare Fabrikası, 1935’te açılan Sümerbank Bez Fabrikası ve 1955’te kurulan Şeker Fabrikası gibi yatırımların kentin konut düzenini ve toplumsal yapısını etkilediğini gösteriyor.
Mahalleleri Yaşatan Yalnızca Binalar Değil
Bir mahallenin fiziksel varlığıyla toplumsal canlılığının aynı şey olmaması Kayseri’deki araştırmaların ortak noktası oldu. Kentsel dönüşüm bazı bölgelerde yeni yaşam alanları oluştururken bazı yerlerde mahalle kimliği, kent hafızası ve mevcut sakinlerin geleceği konusunda yeni soruları beraberinde getiriyor.
Tavukçu Mahallesi’nde kentsel kimlik kaybına ilişkin bulgular, Sahabiye’de gündeme gelen yerinden edilme riski ve 87 mahalleyi kapsayan canlılık araştırması, dönüşümün farklı yönlerini ortaya koydu. Küçükali ve Fevzi Çakmak örnekleri de bu sürecin çevresel maliyetler ve tarihsel süreklilik açısından öneminin altını çizdi.
