Kayseri’nin kırsal bölgelerinde doğal olarak yetiştiği farklı bilimsel saha kayıtlarıyla ortaya konulan üzerlik otu, yüzyıllardır sürdürülen nazarlık ve tütsü geleneğiyle dikkat çekiyor. Ancak özellikle tohumlarında bulunan güçlü alkaloidler nedeniyle bitkinin bilinçsiz tüketimi ciddi sağlık sorunlarına yol açabiliyor.
Kayseri’nin bozkır iklimine sahip kırsal bölgelerinde yetişen bazı bitkiler, yalnızca doğal özellikleriyle değil, geçmişten bugüne taşınan geleneksel kullanımlarıyla da dikkat çekiyor. Bunlardan biri de halk arasında “üzerlik otu” olarak bilinen Peganum harmala L. Olarak biliniyor.
Üzerliğin Kayseri’deki Varlığı Eski Kayıtlara Dayanıyor
Yüzyıllardır nazardan korunma amacıyla kullanılan üzerliğin yapılan bilimsel saha çalışmalarında Kayseri sınırları içerisindeki farklı noktalardan doğrudan örneklerinin toplandığı görülüyor.
Peganum harmala türünün Kayseri ile bağlantısı yeni ortaya çıkan bir bilgi değil. Daha eski flora literatüründe de türün Türkiye’nin B5 Kayseri grid karesinde bulunduğuna ilişkin kayıtlar yer alıyor.
Ancak sonradan yapılan saha çalışmaları, bu genel bilgiyi daha somut hale getiriyor. Çünkü doğrudan araziden alınan örnekler, bitkinin belirli lokalitelerde gerçekten görüldüğünü ortaya koyuyor.
Hodul Dağı’nda Doğrudan Örnek Toplandı
Üzerliğin Kayseri’deki varlığını gösteren en dikkat çekici kayıtlardan biri Hodul Dağı florası üzerine yapılan çalışmada yer alıyor.
Araştırmada Peganum harmala için Gülbayır köyü çevresinden alınmış doğrudan bir örnek kaydı bulunuyor. Arazide görülerek örneklendiğini ortaya koyuluyor.
Yahyalı’dan İkinci Bilimsel Kayıt
Kayseri’deki üzerlik varlığına ilişkin bir başka kayıt ise Yahyalı’dan geliyor.
2013 yılında yapılan mikolojik bir araştırmada, Peganum harmala üzerinde bulunan bir külleme mantarı inceleniyor. Araştırmada mantarın konak bitkisinin lokalitesi Kayseri, Yahyalı, Çubuklu köyü olarak kaydediliyor.
Böylece biri Hodul Dağı ve Gülbayır çevresinden, diğeri ise Yahyalı Çubuklu’dan olmak üzere farklı çalışmalarda iki ayrı saha kaydı ortaya çıkıyor.
Kayseri’de Yalnızca Doğada Değil, Kültürde de Karşılığı Var
Üzerliğin Kayseri ile bağlantısı botanik araştırmalarla sınırlı kalmıyor. Yahyalı ve Aladağlar çevresinde yapılan etnobotanik araştırmalarda da bitkinin yörede bilindiği ve kullanıldığı görülüyor.
Çalışmalarda “üzerlik otu” adıyla anılan bitkinin süs ve nazarlık amacıyla kullanıldığı belirtiliyor. Bu durum, Kayseri açısından dikkat çekici bir tablo ortaya çıkarıyor.
Bir tarafta bölgede doğal olarak yetiştiğini gösteren bilimsel kayıtlar bulunurken, diğer tarafta aynı bitkinin yöre insanının geleneksel kültüründe yer aldığı görülüyor.
Yani üzerliğin Kayseri’deki hikâyesi yalnızca “bir bitki burada yetişiyor” bilgisinden ibaret değil. Bitkinin doğal varlığı ile yöredeki kültürel kullanımı aynı coğrafyada buluşuyor.
Kayseri Merkezdeki Araştırma da Dikkat ekiyor
Kayseri’de bitkilerin geleneksel kullanımına ilişkin daha yakın tarihli araştırmalardan biri de 2024 yılında Süleyman Yılmaz tarafından Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi’nde hazırlanan yüksek lisans tezinde ele alınıyor.
Kayseri merkezindeki aktar ve halk pazarlarının incelendiği araştırmada 20 aktar ve halk pazarı ile en az 20 kaynak kişi üzerinden çalışma yürütülüyor. Araştırmada 68 familyaya ait 170 takson tespit ediliyor.
Çalışmanın dikkat çeken yönlerinden biri ise bitkilerin yalnızca tıbbi amaçlarla değil, nazarlık, tütsü ve süs gibi kültürel amaçlarla da değerlendirildiğinin ortaya konulması oluyor.
Anadolu’da Üzerlik Nazarlık Olarak Kullanılıyor
Üzerliğin nazarla ilişkilendirilmesi Kayseri’ye özgü değil. Anadolu’nun farklı bölgelerinde de bitkinin tohumları, dalları ve demetleri geleneksel uygulamalarda kullanılıyor.
Kırşehir üzerine yapılan kapsamlı bir etnobotanik araştırmada Peganum harmala için 66 farklı kullanım kaydı bulunuyor. Bu kayıtlar arasında tohumların nazarlık olarak kullanılması, meyvelerin ipe dizilmesi ve dalların demet haline getirilerek duvara asılması yer alıyor.
Bazı yörelerde ise üzerlik tütsü olarak yakılıyor. Kullanımın yalnızca evlerle sınırlı kalmadığı; ahır, bahçe ve yeni ekilen tarlaların da bu uygulamaya dahil edildiği aktarılıyor.
Bu geleneksel yaklaşımda üzerlik, basit bir süs bitkisinden daha farklı bir anlam taşıyor. Bitkinin bulunduğu mekânı nazardan ve çeşitli olumsuzluklardan koruduğuna inanılıyor.
Geleneksel Kullanım, Tüketimin Güvenli Olduğu Anlamına Gelmiyor
Üzerlik konusunda en önemli noktalardan biri ise burada ortaya çıkıyor.
Bitkinin yüzyıllardır nazarlık veya tütsü amacıyla kullanılması, tüketiminin güvenli olduğu anlamına gelmiyor. Bilimsel literatürde Peganum harmala tohumlarının tüketilmesine bağlı zehirlenme vakaları bulunuyor.
Vaka raporlarından birinde üzerlik tohumu tüketenlerde bulantı, kusma, baş dönmesi, titreme, ataksi, bilinç bulanıklığı ve tansiyon düşüklüğü gibi belirtiler bildirildi. Başka vakalarda da nörolojik belirtiler ve sistemik zehirlenme tabloları rapor edildi. Özellikle gebelik döneminde kullanıma ilişkin ciddi riskler bildiren vakalar da olduğu ortaya çıktı.
