Kayseri'nin Yeşilhisar ilçesinde bulunan Soğanlı Vadisi ile Başköy Aziz George (Aya Yorgi) Kilisesi'nde gerçekleştirilen incelemeler, bölgenin tarihi ve kültürel mirasına ilişkin akademik değerlendirmeleri yeniden gündeme getirdi. Uzun yıllardır sürdürülen araştırmalar, Başköy'ün yalnızca kaya oyma yapılardan oluşan küçük bir yerleşim değil, Kapadokya'nın önemli Bizans merkezlerinden biri olabileceğini ortaya koyuyor.
İncelemelere Yeşilhisar Kaymakamı Fatih Adıgüzel, Yeşilhisar Belediye Başkanı Halit Taşyapan, İl Müdürü Doç. Dr. Şükrü Dursun, Erciyes A.Ş. Yönetim Kurulu Başkanı Zafer Akşehirlioğlu, Bakanlık Tanıtma Genel Müdürlüğü Daire Başkanı Gökçe İnce, Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansı (TGA) Destinasyon Direktörü Alican Demir ile TGA Destinasyon Grup Müdürü Yasin Topçu katıldı.
Başköy, Sanılandan Daha Büyük Bir Bizans Yerleşimi Olabilir
Başköy Aziz George Kilisesi üzerine yayımlanan akademik çalışmalar, restorasyon raporları ve bölge araştırmaları birlikte değerlendirildiğinde, yapının yalnızca mimarisiyle değil tarihi ve dini önemiyle de öne çıktığı görülüyor.
Araştırmacılara göre bölge, Hristiyan dünyasında önemli bir yere sahip olan Aziz George kültünün erken dönem izlerinin görüldüğü merkezlerden biri olarak görülüyor. Bu yönüyle Başköy, sıradan bir Anadolu kaya kilisesinin ötesinde tarihsel bir önem taşıyor.
2005-2009 yılları arasında Tolga Uyar ile Catherine Jolivet-Lévy tarafından yürütülen arazi çalışmalarında Başköy ve çevresinde 16 kaya kilisesi tespit edildi. Bunlardan altısının daha önce bilimsel yayınlarda yer almadığı belirlendi.
Araştırmacılar ayrıca önceki çalışmalarda yer alan plan ve duvar resmi çizimlerini yeniden inceleyerek bazı eksiklik ve hataları güncel verilerle belgeledi. Elde edilen bulgular, Başköy'ün düşünüldüğünden daha geniş bir Bizans yerleşimine sahip olabileceğine işaret etti.
Başköy Bir Köyden Çok Manastır Ağına İşaret Ediyor
Akademik çalışmalarda dikkat çeken değerlendirmelerden biri de Başköy'deki yapıların birbirinden bağımsız ibadet mekânları olmadığı yönünde. Araştırmacılar; keşiş hücreleri, yemekhaneler, depo odaları, şarap işlikleri, mezarlar ve ibadet alanları arasında organik bir ilişki bulunduğunu ihtimali üzerinde duruluyor.
Bu nedenle Başköy'ün yalnızca bir köy yerleşimi değil, birbirine bağlı manastır komplekslerinden oluşan geniş bir yerleşim ağı olabileceği ifade ediliyor. Bu yaklaşım, daha önce benimsenen "köy kiliseleri" yorumunun yeniden değerlendirilmesine katkı sağlıyor.
Aziz George Kilisesi Bir Manastır Kilisesi Olabilir
Restorasyon projesini hazırlayan ekip de yapıyı "manastır kilisesi" olarak tanımlıyor. Kilisenin çevresindeki kaya oyma mekânların da bu değerlendirmeyi desteklediği belirtiliyor.
Bu bulgular, yapının yalnızca bölge halkının ibadet ettiği bir kilise değil, aynı zamanda keşiş topluluğunun merkezi olarak kullanılmış olabileceğini gösteriyor.
Ejderha Efsanesine İlişkin Dikkat Çeken Ayrıntılar
Fransız Bizans sanat tarihçisi Catherine Jolivet-Lévy'nin Başköy ve çevresindeki duvar resimleri üzerine yaptığı incelemeler, ikonografi açısından önemli değerlendirmeler içeriyor.
Bugün ejderha öldüren aziz denildiğinde ilk akla gelen isim Aziz George olsa da, Kapadokya'nın erken dönem tasvirlerinde aynı figürün Aziz Theodore olarak resmedildiği görülüyor. Araştırmacıya göre Başköy çevresindeki freskler, zaman içerisinde Aziz Theodore ile Aziz George ikonografisinin birbirine yaklaştığını gösteriyor. Bu durum, ejderha efsanesinin tarihsel gelişimini anlamak açısından dikkat çekici bulgular arasında yer alıyor.
13. Yüzyılda da Yaşam Sürdü
Araştırmalara göre Başköy'deki bazı duvar resimleri ve mimari düzenlemeler 13. yüzyıla tarihleniyor. Moğol baskıları ve dönemin siyasi karışıklıklarına rağmen bölgede yeni resim programlarının uygulanmış olması, yerleşimde dini yaşamın bu dönemde de devam ettiğine işaret ediyor.
Yaklaşık 100 Yıllık Akademik Literatür Yeniden Değerlendirildi
Kapadokya üzerine ilk kapsamlı araştırmaları yapan Guillaume de Jerphanion'un 1920'li yıllardaki çalışmaları uzun yıllar temel kaynak olarak kabul edildi.
Ancak sonraki araştırmalarda daha önce kayıt altına alınmamış kaya kiliseleri ile eksik belgelenmiş duvar resimleri tespit edildi. Güncel araştırma ekibi, eski numaralandırma sistemini değiştirerek yeni bir topoğrafik sınıflandırma önerdi. Böylece yaklaşık bir asırlık akademik literatürün önemli bölümü yeniden değerlendirilmiş oldu.
Başköy, Göreme'den Farklı Bir Yerleşim Modeli Sunuyor
Tolga Uyar'ın araştırmalarına göre Başköy, Göreme'deki tek merkezli büyük manastır yerleşimlerinden farklı bir yapıya sahip.
Araştırmalarda bölgenin, vadilere yayılan ve birbirine bağlı küçük ibadet alanları ile yaşam birimlerinden oluşan bir sistem üzerine kurulduğu belirtiliyor. Bu yönüyle Başköy, Kapadokya'nın yerleşim modeli tartışmalarında dikkat çeken örneklerden biri olarak değerlendiriliyor.
Manastırlar Üretim Merkezi Olarak da Kullanılmış Olabilir
Arazi çalışmalarında yalnızca kaya kiliseleri değil; üzüm ezme tekneleri, şarap üretim alanları, tahıl depoları, kaya oyma mutfaklar ve sarnıçlar da tespit edildi.
Araştırmacılar, bu bulguların Başköy'deki manastır topluluklarının yalnızca dini faaliyetlerle değil, tarım ve şarap üretimine dayalı ekonomik yaşamla da ilişkili olduğunu gösterdiği düşünülüyor.
Aynı Kutsal Alan Yüzyıllar Boyunca Kullanılmış Olabilir
Akademik çalışmalarda öne çıkan bir diğer görüş ise Başköy'deki kutsal alanın geçmişine ilişkin.
Her ne kadar günümüzde görülen yapı geç döneme tarihlense de araştırmacılar, aynı kutsal alanın daha eski dönemlerden itibaren ibadet amacıyla kullanılmış olabileceği ihtimali üzerinde duruyor. Bu görüşü doğrulayan kesin arkeolojik bulgular henüz bulunmasa da, Kapadokya'da kutsal mekânların uzun süre kesintisiz kullanıldığına ilişkin genel kabul gören modelin Başköy için de geçerli olabileceği düşünülüyor.
