Kayseri’nin Yeşilhisar ilçesine bağlı Başköy Mahallesi’nde bugün terk edilmiş halde bulunan tarihi yapının 1800’lü yıllarda Rumlar tarafından inşa edilerek karakol olarak kullanıldığı yönündeki anlatının bilimsel dayanağı bulunmuyor. Akademik çalışmalar ve kültür varlığı envanterleri, bir dönem defineciler tarafından talan edilen yapının 1913 yılında inşa edilen bir ibtidai mektep olduğunu gösterirken, binanın mimarisi ve taş süslemeleri bölgedeki Rum/Kapadokya sivil mimarisiyle dikkat çekici benzerlikler taşıyor.
Kayseri’nin Yeşilhisar ilçesine bağlı Başköy Mahallesi’nde bulunan ve uzun süredir terk edilmiş durumda olan tarihi yapı, geçmişiyle ilgili farklı anlatımlar nedeniyle dikkat çekiyor. Yerel anlatımlarda yapının Osmanlı döneminde bölgede yaşayan Rumlar tarafından 1800’lü yıllarda inşa edildiği ve bir dönem karakol olarak kullanıldığı, ardından 1913 yılında ilkokula dönüştürüldüğü ileri sürülüyor.
Ancak yapı üzerine yapılan akademik çalışmalar ve kültür varlığı envanterleri, bu anlatının önemli bir bölümünün henüz kanıtlanmadığını ortaya koyuyor. Mevcut bilimsel kaynaklarda yapı, 1913 tarihli Başköy İbtidai Mektebi olarak tanımlanıyor.
Yapının Tarihiyle İlgili En Güçlü Kaynaklar 1913’ü Gösteriyor
Başköy’deki tarihi yapı hakkında en güçlü kaynaklardan biri Yıldıray Özbek ve C. Aslan tarafından hazırlanan Kayseri Taşınmaz Kültür Varlıkları Envanteri. Bir diğer önemli kaynak ise Eda Eriş Kızgın’ın 2024 yılında yayımlanan ve doğrudan Başköy İbtidai Mektebi’nin taş süslemelerini ele alan hakemli çalışması olarak dikkat çekiyor.
Envanterde yapının tarihi doğrudan 1913 olarak belirtiliyor. Binanın girişinde bulunan 1913 tarihli kitabe için ise bunun Milli Eğitim Bakanlığı tarafından daha sonra yerleştirildiği bilgisi yer alıyor.
Eda Eriş Kızgın’ın çalışmasında da yapının mimari özelliklerinin 20. yüzyıl başındaki Kayseri mektepleriyle uyumlu olduğu ve binanın 1913 yılında inşa edilmiş olabileceği ifade ediliyor.
Bu nedenle “1800’lerde Rumlar tarafından karakol olarak yapıldı, 1913’te okula dönüştürüldü” şeklindeki anlatının bugün için kesinleşmiş tarihsel bilgi olarak aktarılması doğru görünmüyor. Farklı dönemlerdeki yerel anlatımlarda yapının geçmişi için 1820’lerden 1800’lere, 1913’ten 1923’e kadar değişen tarihler verilmesi de bu konudaki belirsizliği gösteriyor.
Başköy İbtidai Mektebi’nin Mimarisi Dikkat Çekiyor
Yapının mimari özellikleri, sıradan bir köy okulundan daha özenli bir tasarıma sahip olduğunu gösteriyor.
Envanter bilgilerine göre iki katlı yapı, alt kat ve üst kat düzenine sahip. Kareye yakın dikdörtgen bir plana sahip olan binada merkezî bir koridor bulunuyor ve sınıflar bu koridorun çevresinde sıralanıyor.
Yapının doğu cephesinde ise anıtsal görünümlü bir giriş revakı yer alıyor. İki taş sütunun taşıdığı ikiz kemerli revak, binanın dış görünüşündeki en belirgin mimari unsurlardan biri.
Alt katta sivri kemerlerin taşıdığı tonoz sistemi bulunması da yapının mimari açıdan dikkat çekici ayrıntıları arasında yer alıyor.
Taş Süslemeleri Başköy Okulunu Farklı Bir Noktaya Taşıyor
Başköy İbtidai Mektebi’ni önemli kılan ayrıntıların başında taş süslemeleri geliyor.
2024 tarihli akademik çalışmada binanın özellikle kuzey cephesindeki bezemeler ayrıntılı biçimde inceleniyor. Bu bölümde eşkenar dörtgen biçimli ışın motifleri, dört yapraklı bitkisel süslemeler, dairesel ışın motifleri, stilize kelebek figürü, çarkıfelek, çiçek, beş kollu yıldız ve gülbezek gibi farklı süsleme unsurlarına yer verildiği belirtiliyor.
Batı cephesinde ise istiridye kabuğunu andıran kemer yüzeyleri, gülbezekler, konsollar, ışın motifleri, geometrik bordürler ve ters yarım dairelerden oluşturulan kompozisyonlar görülüyor. Bu süslemeler, yapının yalnızca işlevi bakımından değil, taş işçiliği açısından da dönemin mimari anlayışını yansıtan önemli örneklerden biri olduğunu gösteriyor.
Okul ile Kapadokya’daki Rum Mimarisi Arasında Bağlantı Var mı?
Araştırmanın en dikkat çekici noktalarından biri de burada ortaya çıkıyor. Eski envanter çalışmalarıyla 2024 yılında yayımlanan akademik araştırmada, Başköy İbtidai Mektebi’nin cephe düzenlemelerinde kullanılan nişler ve taş süslemeleri ile Nevşehir ve Kapadokya bölgesindeki sivil mimari arasında benzerlikler bulunduğu belirtiliyor.
Bu durum, “Bu bina Rumlar tarafından yapılmış bir karakol muydu?” sorusundan daha kapsamlı bir araştırma konusunu gündeme getiriyor.
Asıl soru, 1913 yılında inşa edilen Başköy İbtidai Mektebi’nin bölgede uzun yıllar gelişen Rum/Kapadokya taş işçiliği ve sivil mimari geleneğinden etkilenip etkilenmediği olabilir.
Dolayısıyla mevcut veriler, binanın Rumlar tarafından karakol olarak yapıldığını kanıtlamıyor. Buna karşılık yapının taş süslemeleri ile bölgedeki sivil mimari arasında araştırmaya değer bir bağ bulunduğunu da gösteriyor.
1913 Tarihi Dönemin Eğitim Hamlesiyle Örtüşüyor
Başköy okulunun 1913 yılında yapılmış olması, dönemin Kayseri’sindeki eğitim yapılarının gelişimi açısından da anlam taşıyor.
1908 sonrasında Kayseri ve çevresinde yeni eğitim yapılarının ortaya çıktığı görülüyor. Akademik çalışmalarda Gesi Mektebi’nin 1908, Ağırnas İttihat ve Terakki Mektebi ile Tavlusun Köyü Mektebi’nin 1909, Germir İptidai Mektebi’nin 1911, Develi İstiklal Mektebi ile
Yeşilhisar Başköy Mektebi’nin ise 1913 tarihli olduğu belirtiliyor
Bu açıdan bakıldığında Başköy’deki yapı, Osmanlı Devleti’nin son döneminde taşrada modern eğitim yapılarının yaygınlaşmasının örneklerinden biri olarak görülebilir.
Başköy Neden Boşaltıldı?
Tarihi yapının bulunduğu Başköy Mahallesi’nin boşaltılması ise doğrudan kaya düşmesi tehlikesiyle bağlantılı olmasıyla öne çıkıyor.
Mahalle, 2011 yılında meydana gelen kaya düşmesi olayının ardından afet bölgesi kapsamına alındı. Daha sonraki yıllarda bölgedeki hak sahipleri için yeni yerleşim alanında afet konutları yapıldı.
AFAD kayıtlarında da Başköy, kaya düşmesi afetinden etkilenen yerleşimlerden biri olarak yer alıyor. 2020 tarihli kayıtlarda yeni yerleşim alanındaki afet konutlarının tamamlanarak hak sahiplerine teslim edildiği, 91 konutun teslim edildiği ve 20 konutun daha planlandığı belirtiliyor.
Kayseri Büyükşehir Belediyesi’nin 2017 tarihli kararında da Başköy’de muhtemel kaya düşmesi afeti nedeniyle 7269 sayılı kanun kapsamında afet konutları yapılmasına ve bölge için imar planına esas jeolojik-jeoteknik etüt raporu bulunduğuna ilişkin bilgiler yer alıyor.
Başköy Aynı Zamanda 1. Derece Arkeolojik Sit lanı
Kayseri Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 2019 tarihli kararında Güzelöz, Başköy ve Derbentbaşı çevresinde kaya yerleşimleri, kaya kiliseleri ve kaya mezarlarının bulunduğu belirtiliyor. Bu alanların 1. derece arkeolojik sit olarak tescil edilmesi uygun bulunuyor.
2020 yılında kurul gündemine gelen konular arasında Başköy’de bulunan tescilli Aziz Georgios Kilisesi’nin kamulaştırılmasına ilişkin işlemler de yer alıyor.
Bu kayıtlar, Başköy’ün yalnızca terk edilmiş bir mahalle değil, farklı dönemlere ait kültürel miras unsurlarını bir arada barındıran önemli bir yerleşim olduğunu da gösteriyor.
Kaçak Kazı İzleri Yıllar Önce Kayıtlara Girdi
Bölgedeki kültürel mirasın karşı karşıya olduğu tehditlerden biri de kaçak kazılar.
2018 tarihli Kayseri Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu kayıtlarında, Başköy’de tescilli bir yapıda izinsiz açılan kaçak kazı çukurlarının kapatılmasının gündeme geldiği görülüyor.
Bu kayıt, bölgede kültürel mirasa yönelik tahribatın yalnızca son yıllarda ortaya çıkan bir sorun olmadığını gösteriyor. 2023 ve 2024 yıllarında gündeme gelen tahribat haberlerinden önce de Başköy’deki tarihi yapılara yönelik kaçak kazı tehdidinin resmî kurumların kayıtlarına girdiği anlaşılıyor.
